სტატისტიკა მოწმობს, რომ პროექტების 60%-ზე მეტი ან ბიუჯეტს აჭარბებს, ან ვადებში ვერ ეტევა, ხშირად ორივე ერთდროულად ხდება. რისკები ყოველთვის არსებობს, განსხვავება მხოლოდ იმაში ვლინდება, თუ რა ეტაპზე ვამჩნევთ მათ.
სამშენებლო საკონსულტაციო მომსახურება სწორედ ამ ორი ფაქტორის დაბალანსებაში დაგეხმარებათ: პრობლემების ადრეული გამოვლენა და მათზე სწრაფი რეაგირება. ეს კონკრეტული ნაბიჯების თანმიმდევრობაა, რომელიც პროექტის დაგეგმარებიდან იწყება. ყველა ის შემთხვევა, როცა მშენებლობა ფინანსურ ან სამართლებრივ პრობლემად გადაიქცა, ერთ საერთო მახასიათებელს ატარებს: გარკვეულ ეტაპზე რისკი გათვლილი არ იყო.
მშენებლობის რისკების ძირითადი კატეგორიები
სამშენებლო რისკების ანალიზი ოთხი ძირითადი მიმართულებით იწყება და ეს მიმართულებები ერთმანეთთან მჭიდრო კავშირშია. ერთ-ერთის გამოტოვება სხვა კატეგორიების საფრთხეებს ზრდის:
- ფინანსური რისკები – ინფლაცია, ვალუტის მერყეობა, ფულადი ნაკადების დეფიციტი. ორ-სამწლიანი პროექტი განსაკუთრებით მოწყვლადია: სამშენებლო მასალების ფასი, შრომის ღირებულება და დაფინანსების პირობები ვადის განმავლობაში იცვლება. თუ ბიუჯეტი ამ ცვლადებს არ ითვალისწინებს, ერთი სეზონის ინფლაციაც კი მთელი ფინანსური გეგმის დასარღვევად საკმარისია.
- ტექნიკური რისკები – პროექტის ხარვეზები, გეოლოგიური პრობლემები, უხარისხო სამშენებლო მასალები. ნიადაგის პირობები სამუშაოს დაწყებამდე ხშირად სათანადოდ შესწავლილი არ არის. როდესაც რეალური სურათი პირველადი მონაცემებისგან განსხვავდება, ეს განსხვავება ხარჯზე აისახება. ამ კატეგორიის შემთხვევაში, რისკები ყველაზე ძვირი ჯდება, რადგან გვიან ვლინდება.
- სამართლებრივი რისკები – ბუნდოვანი კონტრაქტები, ნებართვებთან დაკავშირებული ბარიერები, მხარეთა შორის გაუმიჯნავი პასუხისმგებლობები. პრობლემების ამ ეტაპამდე მიყვანა ყოველთვის ძვირი ჯდება და ოპერაციულ დროზე, ფინანსებსა და რეპუტაციაზე აისახება.
- მართვითი რისკები – არაკომპეტენტური კონტრაქტორები, ვადების სისტემატური დარღვევა, კოორდინაციის ნაკლებობა. ეს კატეგორია პრაქტიკაში ყველაზე ხშირად ვლინდება. მართვის ხარვეზი კი ხშირად სხვა კატეგორიების რისკებს ამძაფრებს.
დაგეგმარება – პირველი ნაბიჯი, რომელიც ყველაზე ხშირად არის გამოტოვებული
სამშენებლო პროექტების ბიუჯეტირებისას მისი ოპტიმისტური სცენარის მიხედვით დაგეგმვა ყველაზე გავრცელებული შეცდომაა. გამოცდილი გუნდი ბიუჯეტს „პესიმისტური” სცენარის გათვალისწინებით ადგენს: რა მოხდება, თუ მასალების ფასი 15%-ით გაიზრდება ან თუ ნიადაგი მოსალოდნელზე სუსტი აღმოჩნდება? თუ ნებართვის პროცესი ორი თვით გახანგრძლივდება?
ეს კითხვები ბიუჯეტის შედგენის ეტაპზე უნდა დაისვას და არა მაშინ, როდესაც პრობლემა უკვე არსებობს. დეტალური ანალიზი ფარულ რისკებს სწორედ ამ ეტაპზე ავლენს, იქამდე, სანამ ისინი ხარჯად გადაიქცევა.
გეგმა-გრაფიკი ანალოგიურ ლოგიკას ეყრდნობა. ობიექტი, სადაც ვადები გაუთვლელია, პირველივე გართულებისას ჩამოიშლება. ეს პრობლემა, სტატისტიკურად, ყველა პროექტში იჩენს თავს – სხვაობა მხოლოდ მის მასშტაბშია.
კონტრაქტების როლი რისკების განაწილებაში
კარგი კონტრაქტი ორ მხარეს შორის არა მხოლოდ ფულს, არამედ პასუხისმგებლობასაც ანაწილებს. სამშენებლო ხელშეკრულებების მართვა და აუდიტი ამ მიზეზით პროექტის იურიდიული საფუძველია.
FIDIC-ის საერთაშორისო სტანდარტები, სამოქალაქო და სამშენებლო კონტრაქტებისთვის ყველაზე გავრცელებული ჩარჩო, ზუსტად განსაზღვრავს, ვინ რაზეა პასუხისმგებელი. კონტრაქტორი პასუხს აგებს სამუშაოების შესრულებაზე, დამკვეთი – კონკრეტულ „დამკვეთის რისკებზე”, მათ შორისაა ომი, ბუნებრივი კატასტროფები ან პოლიტიკური ჩარევა.
კიდევ ერთი გავრცელებული პრობლემაა ის, რომ ხშირად ქვეკონტრაქტორების პასუხისმგებლობა ხელშეკრულებაში ბუნდოვნადაა განსაზღვრული. ზიანი, რომელიც ქვეკონტრაქტორმა გამოიწვია, მთავარი კონტრაქტორის ვალდებულებად იქცევა, თუ კონტრაქტი ამას ითვალისწინებს.
ტექნიკური ზედამხედველობა და ხარისხის კონტროლი მშენებლობისას
ხარისხის კონტროლი სისტემატური, დოკუმენტირებული მონიტორინგია ყველა ეტაპზე, ყველა ქვეკონტრაქტორის ჩათვლით. სამშენებლო პროექტების კომპლექსური მენეჯმენტი სწორედ ასე მუშაობს: მუდმივი ზედამხედველობა ხელს უშლის ისეთი დეფექტების დაგროვებას, რომლებიც მომავალში გაცილებით მაღალ ხარჯს მოითხოვს.
ტექნიკური ზედამხედველობა ასევე მოიცავს სამშენებლო მასალების შემოწმებას, ნახაზებთან შესაბამისობის კონტროლს, ასევე ობიექტის კრიტიკული ელემენტების – საძირკველის, კარკასის, გადახურვის – ყველა ფაზაში გადამოწმებას. ნაკლები კონტროლი მშენებლობის პროცესში ყოველთვის მეტ ხარჯს გულისხმობს.
სამშენებლო პროექტების რისკების მატრიცა – პროფესიონალური ხელსაწყო
რისკების მატრიცა პროექტის თითოეულ პოტენციურ საფრთხეს სისტემატიზებულად ათვალიერებს. სამშენებლო რისკების ანალიზისა და პრევენციის სერვისი სწორედ ამას ეყრდნობა: ჯერ საფრთხე განისაზღვრება, შემდეგ – მისი დადგომის ალბათობა ფასდება, ბოლოს კი – შედეგების სიმძიმე.
ეს სამი პარამეტრი ერთად განსაზღვრავს, რომელ რისკს სჭირდება დაუყოვნებლივი პრევენცია, რომელს – პერიოდული მონიტორინგი და რა ეტაპზეა ისინი მართვადი. მართვა კი ნიშნავს, რომ გუნდმა იცის, რა შეიძლება მოხდეს.
რისკების მატრიცა ერთჯერადი დოკუმენტი არ არის. ის სახეს პროექტის პროგრესის მიხედვით იცვლის – ახალი სამუშაო ეტაპი ახალ გარემოებებს ქმნის, ახალ გარემოებებს კი შეიძლება ახალი საფრთხეები ახლდეს. სწორედ ამიტომ პროფესიული მართვა ერთჯერადი შეფასებით არ მთავრდება და ის მუდმივი პროცესია.
შესაძლებელია თუ არა რისკების ნულამდე დაყვანა?
სამშენებლო პროექტების ბიუჯეტირება ყოველთვის შეიცავს გაუთვალისწინებელ ფაქტორებს და ეს ფაქტორები სამშენებლო სფეროს ბუნებრივი ნაწილია.
მაგრამ სხვაობა კრიზისსა და მართვად სიტუაციას შორის სწორედ მზადყოფნაშია – წინასწარ შედგენილ სცენარებში, კარგ კონტრაქტებში, ყოველდღიური კონტროლის სისტემაში. ინვესტორი, რომელიც პროექტის დასაწყისში პროფესიონალურ გუნდს ჩართავს, პრობლემების ადრეული გამოვლენისა და სწრაფი რეაგირების შესაძლებლობას ქმნის. ეს ბიუჯეტზე, ვადებსა და საბოლოო შედეგზე აისახება.
თუ თქვენი პროექტის რისკების პროფესიონალური ანალიზი გსურთ, დაუკავშირდით CQM-ს. ისინი თქვენი პროექტის შესაბამისი სტრატეგიის შედგენასა და განხორციელებაში დაგეხმარებიან.